środa, 8 kwietnia 2020

Książka na ekranie: „Cząstki elementarne”


Najlepszą spośród trzech ekranizacji prozy Michela Houellebecqa pozostają „Cząstki elementarne” - jego najwybitniejsza wciąż powieść. Książka ukazała się we Francji w roku 1998 i zyskała ogromny rozgłos. Dzięki niej Houellebecq zdążył zostać jednym z najciekawszych pisarzy XX wieku, a towarzystwo, jak wiadomo, miał wspaniałe, choćby w samej Francji. Dla czytelników w Polsce będzie pisarzem XXI wieku - jego powieść w przekładzie Agnieszki Daniłowicz-Grudzińskiej ukazuje się u nas dopiero w roku 2004, również z miejsca wywołując duży ferment w środowiskach intelektualistów wszelkiej maści, początkowo szczególnie tych o konserwatywnych poglądach.


Dwa lata później na ekrany kin wchodzi film na podstawie „Cząstek”.  Po krótkich przepychankach wśród francuskich producentów, prawa do powieści nabył producent niemiecki i powierzył reżyserię filmu mało znanemu reżyserowi Oskarowi Roehlerowi. Wśród odtwórców głównych ról są między innymi gwiazdorzy niemieckiego kina tacy jak Moritz Bleibtreu i Franka Potente, znani polskim widzom z kultowego filmu Toma Tykwera „Biegnij Lola, biegnij” oraz mniej znani Christian Ulmen i Martina Gedeck.

Myśląc o tej adaptacji, wspominam teatralną premierę „Cząstek”, która odbyła się we wrocławskim Teatrze Polskim dwa lata później. Reżyserował Wiktor Rubin, a główne role grali Kinga Preis, Adam Cywka, Mariusz Kiljan. Wydarzenie tym świetniejsze, że gościem teatru był autor. Dzień przed premierą Houellebecq spotkał się z publicznością w Maglu literackim, rozmowę prowadził Stanisław Bereś. Mogliśmy wtedy przyjrzeć się na żywo tej bardzo dziwnej, tajemniczej postaci. Organizowałam to spotkanie, a potem na nabitej do ostatniego miejsca widowni Sceny na Świebodzkim przysłuchiwałam rozmowie i pamiętam, jaka było to udręka. Po każdym pytaniu Beresia rozlegała się kilkuminutowa cisza, a potem Houellebecq odpowiadał coś niejasno, zawile i na granicy słyszalności. Cały czas palił papierosa, trzymając go między środkowym i serdecznym palcem. Wydawał się postacią ekscentryczną: niedbale ubrany i rozczochrany. Dzień później oglądał z wrocławską publicznością premierowe przedstawienie, które nie bardzo mu się podobało. Chwalił tylko rolę Kingi Preis (grającą Annabelle) – wzruszyła go, mimo że oczywiście nie rozumiał słowa po polsku. Po premierze towarzyszył twórcom przedstawienia podczas after party – mało mówił, kiwał się na krześle, odpalając kolejne papierosy, z rzadka wdając się z kimś w rozmowę – ale siedział do końca.

Michel Houellebecq we Wrocławiu

Niewiele wtedy wiedzieliśmy o tym, co to za postać – dziś Houellebecq jest absolutną gwiazdą literacką, niejednoznaczną i paradoksalną osobowością. To pisarz, który sporo robi, żeby wytworzyć wokół siebie atmosferę tajemnicy z jednej strony, z drugiej –  w tym paradoks – jego  powieści są utkane z całej masy faktów z jego życia (oczywiście poddanych literackiej obróbce), boleśnie szczerych i wprost czerpiących z niewesołej biografii.

Bawi się swoim publicznym wizerunkiem celebryty literackiego à rebours. Jego powierzchowność jest zjawiskowa, dzięki kontrowersyjnym wypowiedziom, powieściom, skandalom, a też bogactwu (popularność i poczytność uczyniła z niego jednego z najbogatszych pisarzy w Europie) – jest absolutnie niepowtarzalną i dziwaczną gwiazdą, na którą media mają szczególny focus (wieści o jego najnowszym ślubie znalazłam na Plotku).

Jest artystą, który poszukuje nowych form, nie poprzestając na literaturze, której okazał się mistrzem. Wchodzi w niezwykłe projekty - takim było „Porwanie Michela Houellebecqa” (2014, reż. Guillaume Nicloux), mocument o tym, jak Michel został porwany i jest przetrzymywany dla okupu u pewnej polskiej, przaśnej rodziny emigranckiej. Opowieść o syndromie sztokholmskim, wykorzystująca mit i legendę Houellebecqa jako postaci niebezpiecznej i kontrowersyjnej. Albo filmowy esej - eksperyment, który pisarz zrealizował wspólnie z Iggym Popem - „Przeżyć: metoda Houellebecqa” - ujmujące, oparte na prostym pomyśle dziełko, doradzające wrażliwcom, jak przeżyć w świecie, który zszedł na psy.

Przeżyć: metoda Houellebecqa

Oddzielną sprawą jest „polityczność” tego, co pisze w swoich książkach, a potem „wygaduje”, jeszcze ostrzej, w wywiadach. Wiele jest „złotych myśli”, którymi uwielbiał nokautować dziennikarzy: „prostytucja jest takim błogosławieństwem, że powinna być refundowana z budżetu państwa”, albo: „islam jest najgłupszą religią świata” – ta druga wypowiedź zresztą drogo go kosztowała. Skończyła się m.in. rozprawą sądową i zdemolowaniem jego domu w Irlandii – paradoksalnie (znów) zamachy na WTC uratowały jego karierę – zamiast rasistą został profetą.

Nieco światła rzuca na tę fascynującą postać wydana również w Polsce biografia pióra Denisa Demonpiona – szczególna, bo nieautoryzowana, powstała wbrew Houellebecqowi, bez jego zgody, bez udzielenia choćby wywiadu. Biograf odnalazł za to rodziców pisarza, kolegów, sąsiadów i, z tego co usłyszał, odtworzył historię jego życia. Czytelnicy Houellebecqa, zwłaszcza ci, którzy dobrze pamiętają „Cząstki elementarne” będą zaskoczeni, jak wiele faktów z tej biografii znają.

Michel Houellebecq naprawdę nazywa się Michel Thomas, zmienił nazwisko wraz ze swoim literackim (poetyckim) debiutem. Wtedy też, w pierwszych notach biograficznych, które o sobie pisze, fałszuje datę urodzenia, odmładzając się o dwa lata. Nie ma szczęśliwego dzieciństwa. Jego matka, aktywistka, silnie związana z ruchami lewicowymi, z zawodu lekarka – Janine Ceccaldi – niedługo po jego urodzeniu, rezygnuje z wychowania go, dochodząc do wniosku, że się do tego nie nadaje i nie pogodzi pracy lekarza z wychowywaniem dziecka. Rozstaje się z jego ojcem Rene Thomasem, który też umywa ręce i Michel trafia do babć. Początkowo do ukochanej babci Henriety – matki ojca, potem, na jakiś czas, do Algieru, do rodziców matki, by znów wrócić do Henrietty i być przez nią wychowywanym do dorosłości. Brak miłości ze strony matki i opuszczenie przez rodziców będą w jego życiu i twórczości jednym z najważniejszych tematów i traum.

Czas gimnazjalny spędzony w internacie to kolejny straszny etap. Jak bardzo Houellebecq musiał być pogubiony na swojej życiowej drodze niech świadczy fakt, że po liceum (we Francji nazywa się to klasą przygotowawczą) idzie na studia rolnicze! - oczywiście kompletnie się do tego nie nadając. Ale okres spędzony na agro-uczelni był chyba pierwszym w miarę stabilnym i przyjemnym czasem w jego życiu. Towarzystwo było miłe, mało nauki, dużo życia towarzyskiego, w którym Michel skromnie, ale jednak, uczestniczył. Z epizodem rolniczym w jego życiu wiąże się też epizod polski – w ramach praktyk Michel trafia do Polski i odbywa je w PGR-ach, gdzie demonstrowany mu jest wpływ nawozów azotowych na uprawę kapusty. Odwiedza też Gdańsk i Auschwitz i to zajmuje go bardziej niż warzywa. W rolniczej szkole powoli ujawniają się jego inklinacje w kierunku bycia artystą – współprowadzi pismo literackie „Karamazow” i kręci, zdaje się grafomański, horror pt. „Cierpienie kryształu”. Potem nieoczekiwanie spędza dwa lata w szkole filmowej, pokonuje na starcie wielu starających się tam dostać kandydatów, ale kończy ją bez wielkich sukcesów. I znów nic z tego nie wynika. Po studiach jest nikim, nie może znaleźć pracy, tuła się po urzędniczych stanowiskach, zostaje ojcem, rozwodzi się, ma poczucie absolutnej klęski, frustracji i bezsensu. I dopiero z tej depresji podnosi go literatura. Najpierw jako poeta i eseista przeciera sobie ścieżkę, a potem siłami swojego talentu i koneksji kobiety, która się w nim zakochuje – Marie Pierre Goutie – debiutuje jako pisarz powieścią „Poszerzenie pola walki”, która jest na tyle nową i bezkompromisową propozycją, że od razu zyskuje rozgłos. Cztery lata później Houellebecq wydaje absolutną petardę – „Cząstki elementarne” – i staje się, mimo naprawdę bardzo trudnego do zapamiętania (i do zapisania) nazwiska, jednym z najsłynniejszych pisarzy świata.


Co takiego jest w „Cząstkach elementarnych”, że świat oniemiał i zafascynował się tą książką? Obezwładniająco szczera i bezlitosna wizja świata, w którym człowiek zachodu jest istotą niezdolną do miłości, samotną i cierpiącą. Silne przekonanie, że wszystkie utopie są martwe, że jesteśmy skazani na klęskę, ale zanim ona nastąpi, będziemy dręczeni przez pożądanie i zdurniałe: kulturę, popkulturę, politykę i stosunki społeczne, z których sami uczyniliśmy karykaturę. Snuje mocne rozważania na temat nędzy życia seksualnego współczesnych ludzi, głosząc tezę, że po rewolucji obyczajowej lat 60-tych, stało się ono nowym, bezlitosnym polem walki. Głosi przekonania z pogranicza rasizmu, jedyny ratunek widzi w eugenice, narażając się zresztą na ostrą krytykę (jest oskarżany o głoszenie tez Hitlera i dr Mengele). Happy end, według jego prognozy, będzie polegał na tym, że zanim wymrzemy jako gatunek, światli ludzie spośród nas zdążą sklonować i zaprogramować nowego człowieka, uwolnionego od źródła swojego nieszczęścia – pierwotnych popędów. To tak w skrócie. Jedzie bezlitośnie po wszystkich, ze szczególnym upodobaniem po kontestatorach z lat 60-tych. A przecież to czas, który wielu ludziom kojarzy się z wybawieniem. Bunt, jaki wtedy wybuchł, przyniósł nam wolność w wielu sferach, choćby zniesienie cenzury obyczajowej w sztuce. Warto sobie przypomnieć, że w takiej na przykład Wielkiej Brytanii dopiero w 1967 roku zniesiono prawo, według którego za sodomię groziło dożywocie. W tym samym roku w Stanach Zjednoczonych zawieranie małżeństw wielorasowych przestało być przestępstwem. To też rok, kiedy do powszechnego obiegu wypuszczono pigułki antykoncepcyjne - tylko parę rzuconych ad hoc przykładów, z niedalekiej przeszłości, zaledwie 53 lata temu.

Houellebecq ocenia te czasy inaczej i w wywiadach mówi wprost, że czuje się ofiarą tamtych przemian. To one odebrały mu rodziców, dzieciństwo i stabilny rozwój, a przyniosły chaos – bezmyślny kult młodości, upadek autorytetów, rozpad związków międzyludzkich dających oparcie. Jak to teraz zrównoważyć? Te wszystkie oskarżenia znajdziemy w „Cząstkach elementarnych”. Są bolesnym rozliczeniem ze swoim życiem, z bliskimi. Z ekshibicjonistyczną szczerością został tu przedstawiony los ludzki – ponury i prawdziwy. To zdecydowało o ważności tej książki. Oprócz tego jej forma, w której naukowe i eseistyczne części pomieszane są z fascynującą i świetnie napisaną historią. Bohaterami są bracia Michel i Bruno – jeden urodzony w 1956 roku - jak Michel Thomas, drugi dwa lata później - jak w sfałszowanej notce biograficznej Houellebecqa, która do dziś obowiązuje. Obaj porzuceni przez matkę lewaczkę i hipiskę, która nazywa się w powieści, tak jak matka autora – Janine Ceccaldi (po przeczytaniu książki Janine była zdruzgotana, nie mogła uwierzyć, że syn nie zmienił jej nawet nazwiska!). Podobnie sylwetka ojca, jego cechy, imię i postępowanie jest wprost skopiowane z rzeczywistości. Dzieciństwo u babć, o których tak pięknie pisze w „Cząstkach”, szczególnie Henrietty, nawet opis jej śmierci, jak ustalił biograf, jest prawdziwy. Z tych wspomnień skonstruował Houellebecq dzieciństwo obu bohaterów. Szkoła, w której uczniowie dręczą Bruna, czyli liceum im. Henri Moissana w Meaux to prawdziwe liceum Houellebecqa (nie zmienił nazwy, pozwolił sobie też wykorzystać nazwiska niektórych kolegów). Klub erotyczny, do którego chodzi Bruno z Christine, jest klubem erotycznym „Kleopatra” odwiedzanym przez Michela i jego drugą żonę Marie Pierre. Camping new age, miejsce turystyki erotycznej z „Cząstek”, również został opisany pod prawdziwym szyldem. Dopiero pod groźbą procesu, już po publikacji pierwszego nakładu, nazwa została zmieniona. „Cząstki elementarne” to nie tylko wybitna powieść, to zemsta, odwet pisarza na wszystkich i wszystkim, co go unieszczęśliwiło.

Cząstki elementarne

Film Roehlera nie ma tego ciężaru, z historii zapisanej przez Houellebecqa, pesymistycznej, katastroficznej, zrobiono komedio-dramat, ale wyzwanie było i jest duże, na tyle, że tej najgłośniejszej powieści francuskiej ostatniego ćwierćwiecza nie odważył się zekranizować żaden młody mistrz francuskiego kina jak choćby François Ozon czy Gaspar Noe, a byłabym takiej ekranizacji ciekawa.

Katarzyna Majewska

Skąd zaczerpnąć, nie wychodząc z domu:

  • e-book z książką Michela Houellebecqa  jest powszechnie dostępny;
  • „Cząstki elementarne” w reż. Oskara Roelhera są dostępne na platformach: Vod, Ipla i Kinoplex;
  • ”Przeżyć: Metoda Houellebecqa” reż. Arno Hagers, Erik Lieshout, Reinier van Brummelen jest dostępny na Ninatece;
  • ”Porwanie Michela Houellebecqa”, reż. Guillaume Nicloux - dostępny na Vod.

piątek, 3 kwietnia 2020

Ponadczasowość "Małych kobietek"

Każdy z nas zna, choćby ze słyszenia, powieść Louisy May Alcott. Dzieło na tyle inspirujące, że na przestrzeni stu lat powstało aż osiem filmowych ekranizacji książki. Na początku 2020 roku ukazała się ostatnia ekranizacja autorstwa Grety Gerwig. Wolność i podążanie własną ścieżką to tylko niektóre z motywów pojawiających się w tej ponadczasowej historii.

To historia o dorastaniu dziewcząt, siostrzanej miłości, buncie przeciwko społecznym etykietkom i stereotypom wobec kobiet. Powieść wydana prawie 150 lat temu inspiruje kolejne pokolenia. Początkowo miała być przeznaczona dla dojrzewających panien, które mogłyby się niechcący zagubić wśród otaczających je oczekiwań. Ta książka dostarczała potrzebnych w tamtych czasach wzorców kobiet – nielicznych z powodu męskiej dominacji.

Krytyk literacki przełomu XIX i XX wieku Gilbert Keith Chesterton uważał, że Louisa May Alcott wyprzedzała swoją postawą czasy, w których żyła – abolicjonistka, wegetarianka, feministka, opowiadająca się za prawem kobiet do dobrej edukacji i własnego głosu. Sprzeciwiała się niewolnictwu i handlowi ludźmi. Pisząc „Małe kobietki” stanowczo odmawiała doprowadzenia każdej bohaterki przed ołtarz, jednakże wydawca postawił swoje warunki. Pragnął, by siostry March dawały dobry przykład czytającym powieść młodym dziewczętom (dobry przykład, czyli finał w ramionach mężczyzny z pierścionkiem na palcu). „Jestem zła każdego dnia mojego życia” – powiedziała Marmee March i chyba żadne inne zdanie nie może lepiej określić postawy pisarki względem ówczesnych realiów.

Dlaczego ta historia jest ponadczasowa? Każde pokolenie potrzebuje swojej Jo March – kobiety, która jest ambitną, niezależną, nieokiełznaną i pewną siebie feministką, która uważa, że małżeństwo to nie jest jedyna opcja. Alcott opisała życie prawdziwych ludzi, a czytelniczka mogła się utożsamiać z co najmniej jedną z bohaterek tej powieści. Cztery siostry, cztery różne charaktery, cztery upodobania artystyczne. Najstarsza, Meg, była dojrzała, towarzyska, tęskniła za dawnym dobrobytem rodziny, marzyła o zostaniu aktorką. Jo to uparta feministka-pisarka, która wolałaby być chłopcem, bo chłopcy mają łatwiej. Beth cechowała się wycofaniem, nieśmiałością i romantyczną duszą, której dawała upust podczas gry na pianinie. Najmłodsza, Amy to próżna i egocentryczna dziewczynka, która pragnęła zostać najlepszą malarką na świecie. W najnowszej ekranizacji osobiście utożsamiająca się z Jo Greta Gerwig, z każdej bohaterki robi pełnokrwistą postać, z którą bez trudu można się zidentyfikować.

„Małe kobietki” pełne są przemyśleń, z którymi kobiety z każdej generacji mogą się utożsamiać. „Kobiety mają umysły i dusze, tak samo jak serca. Mają ambicję i talenty, tak samo jak urodę”. Postać Jo March mówi w imieniu wszystkich pokoleń kobiet, a historia „Małych kobietek” z książki o dorastaniu dziewcząt stała się powieścią o wzlotach i upadkach ambitnych kobiet w niesprawiedliwym świecie. Różnice między marzeniami bohaterek nie oznaczają, że któreś z nich są mniej lub bardziej ważne (parafrazując słowa Meg March).

Mimo faktu, że powieść oraz jej ekranizacje są utrzymane w realiach XIX-wiecznych, pewne motywy nie zmieniły się do dziś. Choć coraz powszechniejszy jest feminizm (zdroworozsądkowy), wciąż kobiety zmagają się ze „szklanym sufitem”, oczekiwaniami wyjścia za mąż oraz wydania na świat potomstwa. Powieść Alcott jest ponadczasowa, ponieważ stereotyp kobiety oraz oczekiwania wobec niej w gruncie rzeczy się nie zmieniają, choć pozornie może się tak wydawać.

Natalia Sobkowiak

Fot. materiały reklamowe

wtorek, 31 marca 2020

Książka na ekranie: "Mechaniczna pomarańcza"


Ten film się nie starzeje. Ilekroć jest pokazywany na dużym ekranie bilety znikają szybko, a sale są pełne. Nie ma wątpliwości, że na temat „Mechanicznej pomarańczy” Anthony’ego Burgessa - książki wydanej 1962 roku - i filmu na jej podstawie w reżyserii Stanleya Kubricka z 1971 roku można by napisać kilka książek i doktoratów. Wszystko, co się z nimi wiąże, stało się kultowe: autor i reżyser, odtwórcy głównych ról i ich niedoszli poprzednicy, a zwłaszcza szalone lata sześćdziesiąte, którym zawdzięczamy wolność w sztuce, kulturze i obyczajach. Zacznijmy od autora.


Burgess to pierwsza legenda na tej liście, a to co zostało zapamiętane z jego biografii, to seria dramatycznych lub awanturniczych epizodów. Nie miał szczęśliwego dzieciństwa, jego ojciec był utracjuszem, utrzymującym się z taperowania w kinach i przygrywania w tanich barach. Kiedy Anthony miał 2 lata, jego matka, a potem siostra, umarły na szalejącą wówczas po Europie „hiszpankę”. Kilka lat później, za sprawą kolejnego małżeństwa, Burgess zyskał macochę, której szczerze nie znosił i wspominał jako prostaczkę grzebiącą w zębach. W szkole nasz bohater też nie czuł się najlepiej, dręczony przez kolegów ze szkolnych gangów, zbyt delikatny i zbyt wykształcony jak na swoje położenie, był raczej kozłem ofiarnym i samotnikiem (nic lepiej nie buduje artystów jak porządna trauma). Wtedy też pokochał ponad wszystko muzykę, w stronę której miał do końca życia inklinacje. Tak naprawdę chciał zostać kompozytorem, uważał to za wyższą formę uprawiania sztuki niż literatura, napisał nawet parę dzieł muzycznych (operę, utwory symfoniczne). Na przekór temu pragnieniu w historii kultury pozostanie jednak powieściopisarzem, autorem kilkudziesięciu książek, z których najbardziej znaną jest oczywiście „Mechaniczna pomarańcza”. Jedna z dramatycznych opowieści o jego losach przywołuje zdarzenie, które, jeśli prawdziwe, musiało być jednym z impulsów do napisania tej powieści. Kiedy był w armii w trakcie II wojny światowej, jego, pozostająca wtedy w domu, żona została brutalnie napadnięta przez bandę dezerterów, co odcisnęło się bardzo na jej zdrowiu, również psychicznym i popchnęło w alkoholizm. Nie podniosła się z tej traumy właściwie nigdy, stając się prawdziwym utrapieniem dla swojego męża. Echem tego zdarzenia jest jedna z najbardziej drastycznych scen „Mechanicznej pomarańczy”. Kawał życia Burgess spędził w Burnei, to takie maleńkie państewko (jak piszą w Wikipedii - 54 razy mniejsze od Polski) graniczące z Malezją, które przestało być kolonią brytyjską w 1984 roku. Był nauczycielem angielskiego. Tam, za sprawą niedouczonego medyka, nabawił się przekonania, że ma raka. Postanowił zatem napisać jak najwięcej powieści, w jak najkrótszym czasie, żeby przed śmiercią zarobić na utrzymanie chorej żony. Los okazał się przewrotny, żadnego raka nie było, Burgess przeżył żonę o 25 lat, potem ożenił się po raz kolejny. Natomiast owocem tego natchnionego pisania na akord, była m.in „Mechaniczna Pomarańcza”. Wspomnieć wypada o jego wielkim talencie i pasji lingwistycznej, która ujawniła się nie tylko w znajomości kilku języków (podobno znał ich co najmniej dziesięć), ale również w pasji eksperymentowania z językiem (jest autorem wymyślonego języka bohaterów „Walki o ogień”). Z takim przypadkiem mamy do czynienia w „Mechanicznej pomarańczy”, i między innymi ten walor powieści zachwycił Kubricka i skłonił go do realizacji filmu. Z awantur: podobno pobił się kiedyś w pubie broniąc godności swego psa, tracąc przy okazji dwa siekacze, otrzymał też tytuł seksistowskiej świni roku, za jakieś niefortunne wypowiedzi medialne dotyczące kobiet – ale dość plotek.

Kubrick do lektury jego powieści przystępował dwa razy, pierwsze podeście coś przerwało, ale kiedy drugi raz powieść podsunęła mu żona, zachwycił się i z entuzjazmem mówił, że jest znakomita na wszystkich poziomach nie tylko literackim i językowym, ale też politycznym, socjologicznym, filozoficznym, symbolicznym.


„Mechaniczna pomarańcza” powstała dlatego, że Kubrick nie mógł zgromadzić budżetu na klasyczny, duży film historyczny, który pragnął zrealizować, film o Napoleonie Bonapartem – ta postać go fascynowała. Ale koszty przedstawiały się horrendalnie - 7 milionów dolarów, potrzebne na realizację, to był wielki budżet, choć nie tak wielki jak „2001. Odyseja kosmiczna”, którą Kubrick zrobił za 12 milionów (dziś trzeba by te sumy przemnożyć razy pięć). Kubrick na pocieszenie zdecydował się zatem na film, jak na niego niskobudżetowy, za dwa miliony dolarów.

Twórczość Kubricka, a specjalny w tym udział „Mechanicznej pomarańczy” określana się mianem „kina kontestacji” – a dla kontestacji, dla kontrkultury i dla buntu nastały w latach sześćdziesiątych poprzedniego wieku specjalne warunki. Potocznie pamiętamy lata sześćdziesiąte jako lata ruchów młodzieżowych i emancypacyjnych, lata hippisów Woodstock, lata rock and rolla. Był to czas przełomowy również, jeśli chodzi o kino i to na wszystkich płaszczyznach. Po pierwsze zmieniał się amerykański system filmowy, wielkie studia filmowe były w dużym regresie, z wielu powodów, rząd uznał je za monopolistów i zakazał prowadzenia kin. Wielkie ruchy społeczne zmieniały świadomość ludzi i zmieniały gusta widowni, w tym i to, co można, a czego nie można pokazywać na ekranie. Warto sobie uświadomić, że jeszcze do 1964 roku obowiązywał w Stanach Zjednoczonych tzw. kodeks Haysa, czyli zbiór zasad szczegółowo opisujący, czego nie wolno w filmie pokazywać, czyli np., seksu (pocałunek nie mógł trwać więcej niż 3 sekundy), scen przemocy, zażywania narkotyków, żadnych sympatycznych przestępców, ostrożnie bardzo z symbolami religijnymi i z postaciami osób duchownych i wiele takich. Te zasady panowały ponad 30 lat, skodyfikowane w 1934, były ratunkiem Hollywood przed wejściem zewnętrznej rządowej cenzury. Hollywood wolało, w jakimś stopniu, ocenzurować się samo. Można by o tym dużo, ale ważne jest, że lata 60-te ten knebel wyciągają. Za sprawą zmiany na system klasyfikacji wiekowej, można było przestać te zasady respektować i kino oczywiście tą drogą poszło zgodnie z duchem czasu. Bo przypomnijmy sobie, co się wtedy w Ameryce dzieje: zamachy. John Kennedy zostaje zastrzelony w 1963, a jego brat Robert w 68, Malcolm X ginie w roku 1965 a trzy lata później Martin Luther King - kolejny przywódca Afroamerykanów. Trwa wojna w Wietnamie (od 1957), na jaw wychodzi sprawa masakry z 16 marca 1968 w wietnamskiej wiosce Mỹ Lai , gdzie amerykańscy żołnierze dokonali ludobójstwa, na zawsze chyba tracąc zaufanie sporej części obywateli i niszcząc wiele żołnierskich etosów. Za sprawą ostatniego filmu Quentina Tarantino przypomnieliśmy sobie zabójstwo przy Cielo Drive dokonane przez sektę Charlesa Mansona w domu Romana Polańskiego, kiedy to została zamordowana m.in. Sharon Tate. I to wszystko działo się na oczach milionów ludzi, w mediach, w telewizji, która się wtedy na dobre upowszechnia i telewizor jest już w każdym domu, a kamery na wojnie, w miejscach zamachów i przemocy. Tak że kiedy niejakiego Jacka Walenti, urzędnika odpowiedzialnego za zdjęcie kodeksu Haysa i zmiany w systemie filmowym, a także reprezentantów nowej fali amerykańskich artystów, w tym filmowych, atakowano i oskarżano o niszczenie moralności i epatowanie przemocą – w prostym użyciu był argument, że bardziej drastyczne są wieczorne wiadomości.


I rzeczywiście kino zareagowało na te wszystkie bodźce, stwarzając nowy typ bohatera, ikonami stali się np. Bonnie i Clyde z filmu Artura Penna, czy bohaterowie Sama Peckinpaha, a sceny przemocy - naturalistyczne, drastyczne - weszły do kina szerokim strumieniem i dziś jesteśmy już do nich przyzwyczajeni. Właściwie od lat 80-tych przemoc jest zadomowiona na dobre w mainstreamie. „Mechaniczna pomarańcza” zalicza się do tego nurtu.

Dwa zdania o polskim przekładzie powieści, bo to ciekawe. Książka Burgessa, jak wspominałam, jest eksperymentem lingwistycznym, napisana została szczególnym językiem silnie zdominowanym przez rusycyzmy, zniekształcone oczywiście w specjalny sposób – i niech tu jedynym przykładem będzie „charaszo” – czyli książkowe „horror show”. Autorem genialnego przekładu polskiego jest Robert Stiller. A właściwie dwóch przekładów, bowiem, podobnie jak Burgess, Stiller pasjonował się językoznawstwem, znał kilka języków, w tym malezyjski (znów jak Burgess), i również był eksperymentatorem. Zaprojektował i wykonał zatem dwie wersje przekładu. Taką mianowicie, która powstałaby, gdyby na polszczyznę większy wpływ miał język rosyjski - na co w roku, kiedy przekład powstawał, więc w pierwszej połowie lat 70-tych wyglądało. I drugą wersję, która się ziściła bardziej – czyli taką, kiedy polszczyzna idzie w stronę angielszczyzny. Mamy zatem „Mechaniczną pomarańczę” i „Nakręcaną pomarańczę”.

I na koniec: przed Kubrickiem w połowie lat 60-tych była już pierwsza próba ekranizacji powieści Burgessa, z członkami zespołu The Rolling Stones w roli bandy Alexa, w którego rolę miał wcielić się oczywiście Mick Jagger. Do realizacji nie doszło - chyba na szczęście. Anthony Burggess względem realizacji Kubricka uczucia miał mieszane – stał się oczywiście dzięki niej ekstremalnie sławny, był zachwycony rolą Malcolma McDowella, a całkowicie powalony genialnym użyciem muzyki w filmie, miał jednak żal do Kubricka, że wykorzystał w scenariuszu amerykańskie wydanie powieści, niezawierające ostatniego 21 rozdziału, w którym bohater cóż …. dorastał, następowało jego odkupienie. Uważał, że to przesłanie było mocniejsze. Ja tak nie uważam, wolę wersję Kubricka.


W czasach zarazy i przymusowej „odsiadki” w domu, można sobie zobaczyć „Mechaniczną pomarańczę” na Netflixie. Wprawdzie, to nie to samo co w kinie, ale kina zamknięte, a dookoła niezłe „horror show”, zatem dobre i to.

Katarzyna Majewska