piątek, 27 marca 2020

Czwarta czy żadna władza?


We współczesnych filmach biograficznych często sięga się po opowieści o dziennikarzach wiernych etosowi tego zawodu, ale i wyraźnie zaznacza obecność konkretnego typu bohatera - sygnalisty. Analityk wojskowy z „Czwartej władzy” (2017) czy kobiety z „Gorącego tematu” (2019), choć byli świadomi konsekwencji, jakie poniosą, nagłaśniali nieprawidłowości w instytucjach, które ich zatrudniły.

Reżyserzy portretujący autorytety jednocześnie przypominają, że jednostka ma znaczenie i wpływ na otaczającą nas rzeczywistość. Ukazują ludzi, którzy zamiast milczeć postanowili walczyć o sprawiedliwość. Twórcy nie chcą już diagnozować trudnej rzeczywistości. Szukają na nią lekarstwa. We współczesnym kinie czuć niesmak artystów do dzisiejszego świata i poszukiwanie wskazówek, jak go zmienić, jak mu się przeciwstawić.

„Gorący temat” opowiada o molestowanych pracownicach republikańskiej stacji Fox News. Rzuciły one wyzwanie swojemu oprawcy, Rogerowi Ailesowi. Ten film stanowi przykład nowej fali kina dziennikarskiego doby #MeToo.

#MeToo to ruch, który od 2017 roku zwraca uwagę na problem molestowania seksualnego oraz mizoginizmu. Akcja uzyskała rozgłos po licznych oskarżeniach wytoczonych hollywoodzkiemu producentowi filmowemu Harveyowi Weinsteinowi. W ostatnich latach powstało wiele filmów i seriali biograficznych podejmujących temat molestowania, np. wspomniany „Gorący temat”, „The Morning Show” (2019) z takimi gwiazdami jak Reese Witherspoon i Jennifer Aniston czy „Christine” (2016) opowiadająca historię reporterki telewizyjnej, którą chore ambicje i otaczający seksizm popchnęły do odebrania sobie życia na wizji.

Współczesna globalna popkultura skupia się na wysokobudżetowych (najlepiej również oscarowych) produkcjach biograficznych. A w tych filmach główną postać stawia się na piedestale jako autorytet, wzorzec do naśladowania, nośnik fundamentalnych wartości.

Filmy, gdzie w roli „autorytetu” ukazany jest dziennikarz, cieszą się niesłabnącą popularnością. Dajmy na to „Czwartą władzę” Stevena Spielberga, ukazującą reporterów Washington Post i sprawę zwaną „Pentagon Papers”, która poprzedzała głośną aferę Watergate w Stanach Zjednoczonych. W 1971 roku dziennik podjął przed Sądem Najwyższym walkę o prawo do publikacji tajnych dokumentów na temat wojny w Wietnamie. Innymi tytułami reprezentującymi ten „trend” są m.in. „Na cały głos” (2019) – miniserial rozwijający ten sam, co „Gorący temat” wątek molestowania seksualnego w prawicowej stacji Fox News, „Obywatel Jones” (2019) Agnieszki Holland – historia walijskiego dziennikarza, który w 1933 roku przyjeżdża do Związku Radzieckiego, aby opisać modernizację tego kraju czy „Spotlight” (2015) Toma McCarthy’ego, gdzie grupa dziennikarzy śledczych z The Boston Globe demaskuje konsekwentnie tuszowane działania ponad 70 księży tworzących siatkę pedofilską.

W „Spotlight” reporterzy demaskują skalę seksualnych nadużyć dokonywanych przez duchownych i mechanizmy, jakimi Kościół – korzystając ze swego bogactwa i politycznych wpływów – posługiwał się, by przez lata je ukrywać. Ta oparta na faktach historia miała swoją kulminację 6 stycznia 2002 roku, kiedy na pierwszej stronie dziennika ukazał się nagłówek "Kościół od lat przyzwalał na molestowanie dzieci przez księży". Rozpętało to trwające rok dochodzenie, a zebrane przez dziennikarzy dowody były niepodważalne.

Na naszych oczach kreowany jest typ jednostkowego lub zbiorowego bohatera-sygnalisty. W „Czwartej władzy” Washington Post oraz The New York Times nie byłyby w stanie ujawnić prawdy, gdyby nie analityk wojskowy, Daniel Ellsberg. W „Spotlight” Kościół katolicki został zdemaskowany dzięki The Boston Globe.

Zastanawia fakt, że obrazy dziennikarzy heroicznie stających po stronie prawdy pojawiają się w kinie tak licznie w okresie, gdy prasa drukowana przeżywa kryzys. Stary model dziennikarstwa się wyczerpuje, a nowy ciągle nie może się wykształcić. Internet, a zwłaszcza media społecznościowe sprawiły, że dziennikarz i weryfikująca jego pracę redakcja stają się coraz bardziej zbędne. Im bardziej kino opiewa czwartą władzę i postacie dziennikarzy, tym bardziej niepewna jest przyszłość prasy jako instytucji zdolnej mówić prawdę opinii publicznej i w jej imieniu realnie sprawować „władzę”.

Natalia Sobkowiak

Fot. materiały reklamowe

poniedziałek, 23 marca 2020

Dlaczego Polacy powinni zobaczyć „Iłowajsk 2014”?


„Iłowajsk 2014” to film ukraiński z 2019 roku wyreżyserowany przez Iwana Tymczenkę na podstawie wspomnień kombatantów II batalionu Gwardii Narodowej Ukrainy “Donbas”. W filmie występują: Taras Kostanczuk, Anastasija Renard, Rusłan Sokilnyk, Serhij Działyk.

Na „Iłowajsk 2014” szedłem z mieszanymi uczuciami. Wszystko wskazywało, że będę miał do czynienia z kolejnym patetycznym filmem wojennym dającym prosty przekaz: "tamci są źli, a nasi dobrzy – dlatego trzeba wspierać naszych". I chociaż sens filmu nie neguje w moim odczuciu tej sentencji, daje bardzo złożoną i ciekawą odpowiedź.

Kolejnym powodem, dla którego dość sceptycznie podszedłem do filmu jest doświadczenie z polskim kinem skupiającym uwagę na niedawnych wydarzeniach. Przygotowany byłem na podobne gatunkowo widowisko, również opowiadające o dosyć niedawnej historii – tak ważnej dla Ukraińców. Wszak my – Polacy też mamy swój film o ważnej dla nas historii najnowszej – „Smoleńsk” (2016). Moje obawy co do filmu były więc zrozumiałe.

Trzeci powód, przez który przygotowałem się na 2 godziny przewracania oczami, wiercenia się w fotelu, krzywych min i spoglądania na zegarek z nadzieją rychłego końca (w wersji tragicznej – bawiąc się na telefonie), był fakt, że rolę główną (co prawda samego siebie, ale jednak!) zagrał amator – Taras Kostanczuk.

Jak „Iłowajsk” poradził sobie z moimi obawami? Cóż... Rewelacyjnie!

Mniemam, że granie samego siebie potrafi być zwodnicze, może m.in. prowadzić do przesadnych emocji, nadekspresji ruchów lub ich braku itd. Widać jednak, że szkolenie aktorskie niczym wojskowe nie poszło na marne i Kostanczuk pokazał, że potrafi dotrzymać kroku profesjonalistom – a ci (poza jedną wpadką obsadową, czyli Ołeksandrem Nazarczukiem w roli bojownika Kaukazca, który od początku irytował swoją naburmuszoną grą, i mimo że nie była to znacząca rola, pojawiał się na tyle często, by napsuć krwi) wypadli naprawdę znakomicie.

Reżyser filmu – Iwan Tymczenko bardzo zabiegał o to, aby jego dziełu daleko było do patosu i – trzeba przyznać – sztuka ta w znacznej mierze mu się udaje. Patos niestety czuć przy sposobie prezentacji antagonistów. Czyli: jest wkurzający “paker”; są niedoedukowni, “głupole” strzelający na prawo i lewo, aby siać chaos; żłopiący wódkę na służbie; bojownicy chcący mordować i gwałcić; jest i główny Zły – Runkow, o którym wiemy tyle, że nasi dzielni bohaterowie zaszli mu za skórę (bynajmniej nie umniejszam kreacji tej postaci, jest ona bardzo skomplikowana – w moim odczuciu za bardzo lub po prostu niedostatecznie wyjaśniona). Wszyscy na wyrost źli. Przeciwstawienie im niemalże bez najmniejszej skazy Ukraińców daje odbiorcy wrażenie niezauważalnego i delikatnego wpompowywania mu poezji tyrtejskiej (w moim przypadku świadomego i z wyrażeniem mojej zgody).

Nie jest to wada filmu na tyle istotna, by nie można było jej wybaczyć. Tymczenko rehabilituje się pokazując swój kunszt w inny sposób – między innymi błyskotliwie bawiąc się kolorami filmu. Przez cały film przewijają się kolory żółte i niebieskie – kolory flagi Ukrainy. Wraz z pogarszającą się sytuacją protagonistów, barwy zmieniają odcień, przyciemniają się, stają się toksycznie żółte i niebieskie, aby popaść ostatecznie w mrok, w którym bohaterowie rozpaczliwie szukają najbliższych ich sercu barw. Reżyser przedstawia flagę Ukrainy na różne sposoby: wolno trzepoczącą, zakrwawioną, brudną, za rozbitą szybą.

Film ma upamiętnić setki zabitych Ukraińców podczas bitwy o Iłowajsk na początku wojny z separatystami Republiki Donieckiej / Rosjanami w 2014. Fabuła filmu skupia uwagę na żołnierzach ochotniczego batalionu “Donbas”, którzy okrążeni, mieli wycofać się przez utworzony przez Rosjan korytarz humanitarny. W trakcie tej próby zostali bestialsko rozstrzelani. Tymczenko razem ze scenarzystą – Mychajłem Brynychem przykładają uwagę do tego, aby widz nawiązał osobistą relację z każdym z żołnierzy-ochotników, stąd obecne są liczne przyjacielskie dialogi oraz żarty. Oglądanie ich śmierci jest więc silnym przeżyciem.

Nie tylko dlatego tak mocno odczułem ukazanie śmierci tylu Ukraińców. Przez cały film przetacza się pytanie o świadomość narodową. Separatyści nazywają ukraińskich ochotników faszystami, a ci z kolei porównują ich do piesków Putina. Separatyści są przedstawieni jako ludzie bez tożsamości narodowej. Chcą żyć godnie, lecz nie widzą wsparcia w rządzie Ukrainy, przyjmują więc pomocną dłoń Rosji. Ochotnicy to ludzie nadziei. Wierzą, że wciąż dla Doniecka jest przyszłość w Ukrainie. Różnice między nimi nie polegają więc na posługiwaniu się innym językiem (przeplatają się języki ukraiński i rosyjski), ani na przynależności do odmiennych społeczności. Ci, którzy byli przyjaciółmi, stają się wrogami. Postaci szukają i rozmawiają przez cały film o “naszych”, ale kim są “nasi”? Film daje cichą, ale jakże wyraźną odpowiedź – “nasi” to ci, którzy wciąż mają nadzieję na wspólną przyszłość.

W Polsce dużo uwagi poświęca się patriotyzmowi. Potrafimy tłumaczyć to pojęcie na sto różnych sposobów. Dzielimy się na grupy nacjonalistów, lewaków, konserwatystów, liberałów. Wielu w różny sposób widzi przyszłość Polski, wielu jej w ogóle nie widzi... Nasi dziadkowie (o przeróżnych poglądach) umierali, abyśmy mieli wspólną przyszłość. W dzisiejszych czasach to samo czynią nasi sąsiedzi. Wyciągnijmy z tego lekcję. Zachęcam serdecznie do obejrzenia „Iłowajska 2014”.

W kinie przyjęła się sztampa pokazywania wrogów narodu jako bestii, a obrońców – jako gołąbków pokoju. To stereotyp, którego kino w dzisiejszych czasach nie potrzebuje. Filmy kręcone w ten sposób nużą i choć w założeniu mają zagrzewać naród do walki – demobilizują. Po prostu się przejadły. „Iłowajsk 2014” jest inny. To nie tylko wybitny film wojenny, pełny naturalistycznych obrazów i intryg, czy film-pomnik wydarzeń historii najnowszej. To także film moralizatorski, pokazujący w nowatorski sposób, że są rzeczy, o które warto walczyć.

~deepy (student Filologii ukraińskiej z jęz. angielskim IFS Uniwersytetu Wrocławskiego)

środa, 18 marca 2020

Superbohaterki



Kobiety przejmują dowodzenie w kolejnych dziedzinach zarezerwowanych dla mężczyzn. Choć liczba kobiet pracujących w branży kinematograficznej w 2019 jest historycznie najwyższa, to i tak mężczyźni mają przewagę liczbową (stosunek 4:1) w kluczowych rolach takich jak reżyser czy scenarzysta. Rok 2020 to czas, gdy za kamerą największych blockbusterów stoją właśnie reżyserki. Kobiety zaczynają być dostrzegane w przemyśle filmowym również w Polsce. Kilka dni temu w Warszawie zakończył się HER Docs Film Festival, prezentujący najlepsze filmy dokumentalne autorstwa kobiet.

Ciekawym zabiegiem jest rozpoznanie rodzaju gramatycznego słowa sztuka. Określamy je jako rodzaj żeński. Paradoksalnie to mężczyźni „rządzą” szeroko rozumianą branżą kreatywną. Według raportu Dr. Stacy L. Smith i USC Annenberg Inclusion Initiative z 2 stycznia 2020 roku kobiety stanęły za kamerą 12 spośród 100 największych produkcji w minionym roku, a procent filmów, w których to kobieta gra rolę pierwszoplanową, wzrasta z roku na rok (2018 – 39%, 2017 – 33%). USC Annenberg Inclusion Initiative to inicjatywa szkoły komunikacji i dziennikarstwa (USC Annenberg), która pracuje na trzech szerokich płaszczyznach: researchu, rzecznictwa oraz opracowania działań zwalczających nierówności społeczne. Poprzez najnowsze badanie sprawdzona została różnorodność rasowa oraz etniczna ponad 1300 popularnych filmów w okresie 2007 – 2019.

Nadchodzące lata zapowiadają się naprawdę ciekawie pod względem kobiecej perspektywy w kinematografii. Jesteśmy po premierze filmu „Ptaki Nocy (i fantastyczna emancypacja pewnej Harley Quinn)” Cathy Yan, który manifestuje girl power pełną parą. Słowo „emancypacja” w tytule nie jest przypadkowe, przecież Harley Quinn ma się z czego wyzwalać. Pod ogromem makijażu bohaterka skrywa poważne psychologiczne blizny. A przed nami wciąż „Black Widow” Cate Shortland, „Wonder Woman 1984” Patty Jenkins i „Eternals” Chloé Zhao. Trzeba zauważyć, że wszystkie wymienione tytuły są filmami komiksowymi, wynoszącymi damskie postacie na piedestał i pokazującymi, jak tytułowe bohaterki radzą sobie z rzucanymi pod nogi kłodami. Za wszystkimi tymi pozycjami stoją reżyserki, które przedstawiają kobiety jako superbohaterki. Tym samym, prawie wszystkie zaplanowane na 2020 rok blockbustery bazujące na komiksach są realizowane przez kobiety. To naprawdę dobrze, biorąc pod uwagę fakt, że początkowo mało który film realizacji Marvel Cinematic Universe spełniał test Bechdel-Wallace (wskaźnik aktywnej obecności kobiet w treściach kultury). 

Sam test Bechdel-Wallace jest używany w celu pokazania wynikającego z seksizmu braku równości między płciami. Jest jeden warunek, który trzeba spełnić, by otrzymać certyfikat testu Bechdel: w filmie muszą pojawić się minimum dwie posiadające imię postacie kobiece, które prowadzą ze sobą rozmowę dotyczącą czegoś innego niż mężczyźni. Wydaje się proste, ale fakty mówią same za siebie. Jedynie połowa produkcji spełnia te kryteria. 

Przed „Wonder Woman” i „Kapitan Marvel” wszyscy myśleli, że superbohaterki najzwyczajniej w świecie się nie sprzedadzą, więc nikt takich filmów nie kierował do produkcji. Wydawnictwo DC Comics starało się wyjść naprzeciw potrzebom pewnych siebie kobiet z inicjatywy amerykańskiego psychologa Williama Moultona Marstona. Dzięki niemu wydano pierwszy zeszyt z przygodami Wonder Woman – postaci o sile supermana i kobiecym powabie. W momencie, gdy Wonder Woman stawała się coraz mocniej zakorzenionym archetypem kobiety, Marston zmarł, a jego superbohaterka została otulona klasycznymi, krzywdzącymi stereotypami – jej rola ograniczała się do opiekowania się dziećmi, pracowała jako sekretarka ukochanego. 

Komiksy są o tyle specyficznym gatunkiem, że pierwotnie grupą docelową były nie dość, że dzieci, to jeszcze konkretnie chłopcy. Nie ukrywajmy, dziewczynki raczej były (w niektórych przypadkach wciąż są) wychowywane tak, aby być „dobrą żoną”, „dobrą gospodynią”, „dobrą matką”. Przecież skądś się musiał wziąć pomysł na zabawkową kuchenkę, wózek z zabawkowym niemowlakiem, zabawa w dom. Na szczęście, zmiany są już dostrzegalne, chociażby w ten sposób, że więcej filmów komiksowych: umieszcza kobietę w roli wiodącej, przechodzi test Bechdel-Wallace, jest reżyserowanych przez kobiety. 

Swego rodzaju przełomem dla Marvel Cinematic Universe była postać Carol Danvers aka Kapitan Marvel. Podczas epilogu „Avengers: Wojna Bez Granic”, w obliczu przegranej grupy Mścicieli z Thanosem (która wiązała się ze zniknięciem połowy ludzkości), Nick Fury sięga po pager i wzywa. Nie wiemy kogo. Widzimy jedynie logo. Potem dowiadujemy się, że wezwał Kapitan Marvel. Intensywny znaczeniowo zabieg. Oglądając film dostrzegamy ich jeszcze więcej. Zniszczenie standu z Arnoldem Schwarzeneggerem (symbolem maskulinizmu lat 90.). Uniezależnienie się od krótkowzrocznego mentora, ślepo kierującego się decyzjami Supreme Intelligence (które, swoją drogą, rządziło całym społeczeństwem Kree – ojczyzną tytułowej bohaterki).

Właśnie takie małe rzeczy utrwalają nowy archetyp kobiety. Ale na jak długo?


Natalia Sobkowiak

Fot. materiały reklamowe